ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪು, ಪೊಲೀಸ್ ತನಿಖೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅಮಾಯಕ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ನಾಗರಿಕರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುವ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಕಡಿವಾಣ ಹಾಕಿದೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಬಂಧಿಸುವಂತಿಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ. ತನಿಖೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಬಂಧನವನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯ ಕ್ರಮವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಬಂಧನವು ನಿಯಮವಲ್ಲ, ಅಪವಾದವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕೋರ್ಟ್ನ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಲುವಾಗಿದೆ.
ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಎಂ.ಎಂ. ಸುಂದ್ರೇಶ್ ಮತ್ತು ಎನ್.ಕೆ. ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಪೀಠ, ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಬಂಧನಾಧಿಕಾರವು ಅಸೀಮ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಅದು ಶಾಸನಬದ್ಧ ವಿವೇಚನೆಯಷ್ಟೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಮೊದಲು, ಬಂಧನ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅಗತ್ಯವೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದೆ. ಇದು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೇ ಮುಖ್ಯ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆ (ಬಿಎನ್ಎಸ್ಎಸ್), 2023ರ ಸೆಕ್ಷನ್ 35(3) ಪ್ರಕಾರ, ಏಳು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಬಹುದಾದ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಪೊಲೀಸರು ಮೊದಲು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗದೆ, ಹಾಜರಾಗುವಂತೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವುದು ಕಡ್ಡಾಯ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿದೆ. ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವುದು ನಿಯಮವಾಗಿದ್ದು, ಬಂಧನವು ಕೇವಲ ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.
ಇದುವರೆಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ತನಿಖೆ ಎಂಬ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿದಾರರು, ದೂರದ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಠಾಣೆಗೆ ಕರೆಸಿ ಮಾನಸಿಕ ಕಿರುಕುಳ ನೀಡಿರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಇಂತಹ ಅಮಾನವೀಯ ಹಾಗೂ ಅಮಾಯಕ ವಿರೋಧಿ ನಡವಳಿಕೆಗೆ ಈ ತೀರ್ಪು ನೇರವಾದ ತಿರುಗೇಟು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕಾನೂನು ಜಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ನಾಗರಿಕರ ಮೇಲೆ ಭಯದ ವಾತಾವರಣ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಕೋರ್ಟ್ನ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಂದೇಶವಾಗಿದೆ.
ಸೆಕ್ಷನ್ 35(6) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ನೋಟಿಸ್ನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿ ತನ್ನ ಗುರುತನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೂ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಆರ್ಟಿಕಲ್ 21 ನೀಡುವ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕಿನ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಬೇಕು ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದೆ. ಬಂಧನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿರ್ಧಾರವೂ ಕಾನೂನು ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ತೂಕದ ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಳೆಯಲ್ಪಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕೋರ್ಟ್ನ ನಿಲುವಾಗಿದೆ.
ಪೊಲೀಸರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುವಾಗ ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ನಿಧಾನವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ಕೇವಲ ಕಾನೂನು ಸೂಚನೆಯಲ್ಲ, ನೈತಿಕ ಬೋಧನೆಯೂ ಹೌದು. ಬಂಧನವು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಗೌರವ, ಕುಟುಂಬ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮನಗಾಣಬೇಕು. ಈ ತೀರ್ಪು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೇ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ದೃಢಪಡಿಸಿದೆ.
